strona główna                   mowa - informacje                    opublikowane artykuły                      kontakt          

ROZWÓJ MOWY DZIECKA

Już noworodek komunikuje się z otoczeniem i choć czyni to w sposób bezsłowny, to potrafi bardzo wiele przekazać za pomocą krzyku, płaczu. Etap ten, zwany okresem melodii  ( za L. Kaczmarkiem ) trwa mniej więcej do końca pierwszego roku życia dziecka. W tej przedjęzykowej fazie, w której dziecko reaguje głównie na takie aspekty wypowiedzi jak rytm, akcent, intonacja, wysokość, barwa głosu, choć samo nie posługując się mową, wydaje bardzo wiele różnorodnych dźwięków.  
Stąd wyróżnia się kilka nachodzących na siebie, często współwystępujących etapów :

1.      wspomniane wyżej krzyk i płacz, które są jedyną formą komunikacji noworodka do ok. 6-8 tygodnia życia. Różniące się wysokością, natężeniem, barwą, mogą wyrażać głód, ból, zmęczenie, potrzebę bliskości... 

2.      głużenie, które pojawia się ok. 2 mies. życia., jest procesem nieuświadomionym, nie podlega kontroli słuchowej, toteż głużą także dzieci niesłyszące. Głużenie to ciągi spółgłosek, samogłosek, czasem sylab, które są ćwiczeniem mięśni oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych.

3.      gaworzenie zaczyna się ok. 7-8 mies. życia i stanowi pierwszy poważniejszy sprawdzian słuchu dziecka. W tym właśnie etapie dziecko zaczyna powtarzać dźwięki słyszane w otoczeniu. Jest to także okres, w którym dziecko ćwiczy i stopniowo uzyskuje opanowanie kontroli mięśniowej nad narządami mowy. ( J.Aitchison ) W drugim półroczu życia gaworzenie, a także płacz, nabierają charakteru celowego. Dziecko nabiera przekonania, że dźwięk, który wydaje, coś oznacza i czemuś służy, toteż często wykorzystuje gaworzenie w celu zwrócenia na siebie uwagi. Jest to jeden z przełomowych momentów w rozwoju mowy dziecka. Coraz częściej rozumie ono także proste wypowiedzi, choć nadal podstawą tego rozumienia jest intonacja, akcent, melodia głosu, kontekst sytuacyjny ( E. Słodownik-Rycaj ).  Pod koniec pierwszego roku dziecko może powtarzać już nie tylko pojedyncze sylaby czy ich kombinacje, ale nawet całe wyrazy. Z chwilą, gdy wyrazom tym dziecko zaczyna przypisywać określone znaczenie, gaworzenie przechodzi w etap wyrazu.

Etap wyrazu rozpoczyna słowną komunikację dziecka z otoczeniem i trwa mniej więcej do końca drugiego roku zycia. Początek tego stadium przypada najczęściej na przełom pierwszego i drugiego roku życia i trwa, dopóki dziecko w komunikacji z otoczeniem nie zacznie posługiwać się zdaniami. Na tym etapie następuje szybki przyrost słownictwa, którym posługuje się dziecko, od ok. 3 słów pod koniec 1 roku życia do ok. 300 pod koniec 2 r. ż, choć fonetyczna forma wyrazów jest na tym etapie zniekształcana i może jeszcze mało przypominać formę, jaką posługują się dorośli.  Na tym etapie ubóstwo słownika sprawia, że to samo określenie miewa często różne znaczenia w zależności od sytuacji. Rozwój mowy zaś polega tu głównie na stopniowym zawężaniu, konkretyzowaniu znaczeń, a także na rozbudowie słownictwa i doskonaleniu gramatyki ( por. E. Słodownik-Rycaj ).

Etap zdania rozpoczyna się wtedy, gdy dziecko zaczyna używać zasad gramatyki. Na tym etapie dziecko zwykle jest już świadome prawidłowego brzmienia głosek mimo, że nie jest w stanie artykułować ich całkowicie poprawnie. Pierwsze zdania są najczęściej 2-wyrazowymi równoważnikami zdań ( styl telegraficzny ) ( wg R.Browna,1980, przyt. za Lipowską ) , są zlepkami wyrazów. Komunikaty we wczesnej fazie tworzenia zdań składają się właśnie z prostych słów, np. „mama tam” albo „lala da !” ( daj lalę). Dziecko stopniowo przyswaja sobie odpowiednią kolejność rzeczowników, czasowników, pomijając jednak przedimki, zaimki, spójniki, czasowniki posiłkowe. W tym okresie następuje też stopniowy i stały wzrost przeciętnej długości wypowiedzi (. J. Aitchison ). Jako pierwsze pojawiają się zdania dotyczące przestrzeni życiowej dziecka, odpowiadające poziomowi dziecka. Dominują tu rzeczowniki, czasowniki, potem także przymiotniki.

      Pierwsze zdania złożone pojawiają się w 3 roku życia. Najpierw złożone współrzędnie, potem także podrzędnie : najbardziej charakterystyczne są zdania przyczynowe (bo...) i warunkowe (jak... to...) ( Przetacznik-Gierowska, 1994, cyt. za Lipowską )
Mowa dziecka w 3 roku życia staje się coraz bardziej zrozumiała dla otoczenia. Przyjmuje się, że jeszcze przed ukończeniem trzeciego roku życia dziecko jest zdolne do aktywnego uczestnictwa w rozmowie z udziałem dwóch lub więcej osób ( Shugar, 1995, cyt. za Lipowską ). Z końcem 3 roku życia dziecko z odbiorcy staje się nadawcą aktywnie uczestniczącym w dialogu.

      Etap swoistej mowy dziecięcej charakteryzuje wiek przedszkolny aż do wieku szkolnego, tj. od 3 do ok. 6 roku życia. To czas doskonalenia języka, czas przyrostu słownictwa i utrwalania się reguł gramatycznych. Mowę trzylatka charakteryzuje niezbyt jeszcze bogaty słownik, obfitość neologizmów fleksyjnych i słowotwórczych, nie utrwalone reguły gramatyczne ( E. Słodownik-Rycaj ).  Wypowiedzi trzylatków mają charakter raczej sytuacyjny i odnoszą się do najbliższego, znanego dziecku kręgu osób, przedmiotów, zjawisk. Wymowa sześciolatków powinna być już całkowicie zgodna z normą językową. Wypowiedzi powinny być już niezależne od sytuacji, kontekstowe, a więc rozbudowane, sensowne i zrozumiałe w swej strukturze i wzajemnych związkach pomiędzy kolejnymi etapami tej wypowiedzi. (por. E.Słodownik-Rycaj )

      Wiek przedszkolny w rozwoju mowy dziecka charakteryzuje zwiększona aktywność werbalna, co często powoduje tzw. niepłynność fizjologiczną przypominającą jąkanie, a w obszarze słowotwórstwa obfitość neologizmów, błędy w zakresie fleksji ( nieprawidłowa deklinacja, koniugacja, mieszanie osób i rodzajów, błędne stopniowanie przymiotników ) ( M. Lipowska, s.35 ) 

      Po 6 roku życia dobiega końca tzw. okres krytyczny dla rozwoju mowy, co oznacza, że teraz mowa może być już co najwyżej korygowana, ale już nie kształtowana. 

     Nie ma ograniczonego wieku, w którym można zastosować terapię logopedyczną. W przypadku typowych wad wymowy powodzenie terapii zależy nie tyle od wieku, ile od współpracy i motywacji. W krótkim czasie można usunąć zaburzenie w wymowie R, innej głoski lub wielu głosek, zarówno u dzieci,  młodzieży oraz u osób dorosłych. 


                                                                                            
       
KIEDY IŚĆ DO LOGOPEDY ....?


W kilku przypadkach powinnismy koniecznie udać się z dzieckiem do logopedy.
Jeśli dziecko:
  • nie gaworzy,
  • roczne nie wypowiada sylab,
  • podejrzewamy, że nie rozumie naszych poleceń,
  • 2-latek nie wypowiada prostych słów ( mama, baba, tata, dada... ),
  • 3-latek nie buduje zdań,
  • 4-latek formułuje jedynie zdania proste, równoważniki zdań, wypowiada zaledwie proste słowa, zniekształca wyrazy,
  • znacznie odstaje w rozwoju mowy od rówieśników, izoluje się, niechętnie bawi się z dziećmi, jest odrzucane przez grupę z powodu gorzej rozwijającej się
    mowy,
  • w wieku 4 lat nadal mówi niepłynnie, zacina sie, powtarza sylaby, nie może " wydusić z siebie słowa",
  • nawykowo oddycha buzią,
  • podczas mówienia wsuwa język między przednie zęby,
  • 4-latek nie wypowiada głosek k, g, l, ś, ź, ć, dź lub s, z, c, dz,
  • 5-latek nie wypowiada l ( np. nadal zastępuje przez j ) albo nie wypowiada r, s, z, c, dz, ś, ź, ć, dź, k, g, ą, ę,
  • 6-latek nie wypowiada sz, ż, cz, dż,
  • gdy mamy wątpliwości, czy dziecko słyszy.
    Ponadto, jeśli już u bardzo małego dziecka zaobserwujemy wolniejszy rozwój takich umiejętności jak siadanie, raczkowanie, gaworzenie, wymawianie pierwszych sylab, słów, to warto już wtedy zgłosić się do logopedy, by ocenił funkcjonowanie narządów mowy, poziom rozwoju narządów artykulacyjnych i  zalecił
odpowiednie ćwiczenia, które usprawnią narządy mowy i przyspieszą dojrzewanie tych części układu nerwowego, które odpowiadają za rozwój mowy.
Może się bowiem okazać, choć nie musi, że opóźnienie rozwoju ruchowego dziecka zapowiada opóźniony rozwój mowy.





"Mózg człowieka to unerwiony wszechświat."